سايت خبري تحليلي انديشه ها : نگاهي به موسيقي-٢٢
یکشنبه، 3 اسفند 1399 - 19:02 کد خبر:95421
سايت خبري تحليلي انديشه ها:
حميد فريد:  تالش سرزميني پرشكوه و نازنين است كه مردمانش از نخستين ساكنان سرزمين پهناور ايران، پيش از ورود آريايي‌ها بوده‌اند. حتي با كاوش در تاريخ مي‌توان ردپاي تالشيان (كادوسيان) را در نبردهايي ديد كه كوروش براي كشورگشايي كرده بود. امروزه موسيقي قوم تالش را مي‌توان در حوزه و قلمرو كشورهاي ايران و آذربايجان بررسي كرد. برخلاف نظر مرسوم، موسيقي تالش از نظر ساختار و فرم كلي نغمات اعم از فواصل، مايگي و ويژگي‌هاي نغمه، متمايز از موسيقي گيلكي است. موسيقي تالشي به سه دسته اصلي و با قدمت «دستون»، «هوا» و «پرده» تقسيم مي‌شود. علاوه بر اينها، عناوين ديگري نيز در موسيقي تالش به نام‌هاي نوروزي‌نومه، ساقي‌نومه و... وجود دارد. مهم‌ترين بخش از رپروتوار موسيقي تالشي شامل آوازهاي تالشي است كه مختص مراسم و مناسبت‌هاي خاص شامل آوازهايي با متر آزاد است كه در موسيقي تالش از نقش و جايگاهي محوري برخوردار است. از نظر مايگي بيشتر در «شور» و «ابوعطا» قرار گرفته‌اند و در تمام اجراها آغازشان از فراز به فرود است. موسيقي اين خطه به‌دليل ويژگي‌هاي قومي و اقليمي برخلاف موسيقي ساير نواحي البرز جنوبي و شمالي كمتر تحت تأثير موسيقي ساير مناطق قرار گرفته است كه مي‌توان به قسمت‌هايي از دستون‌ها كه همچنان بكر و دست‌نخورده باقي مانده، اشاره كرد. از طرفي تنها در تعدادي از تكه‌هاي سازي مربوط به لُله (ني‌ چوپان) و سرنا، مي‌توان ردي از موسيقي گيلكي مشاهده كرد. در بخش آوازي نيز اگرچه برخي از گونه‌هاي موسيقي عرفاني و مذهبي از طريق صوفيان ترك‌نژاد و ديگر هنرمندان مهاجر به اين منطقه آورده شد، اما اين‌گونه نواها چنان متأثر از حالات و ساختار موسيقي تالشي و به‌ويژه دستون شد كه درحال‌حاضر مي‌توان اين‌گونه نغمات را در زمره ريز‌مقامات اصيل با همه خصوصيات موسيقي اين قوم به شمار آورد. در معرفي قسمت‌هاي موسيقي تالش بايد گفت: دستون (دستان) رايج‌ترين مقام اين موسيقي داراي نوعي آواز است كه معمولا روي دوبيتي خوانده مي‌شود و به سبب تأثير طبيعت‌گرايي و مكان‌داري خاص گويش‌ها بر آوازها، نام مكان را به خود گرفته است؛ مانند دستون‌هاي «ماسالي»، «شاندرمني»، 
«گرگان-رودي»، «اسالمي»، «دولايي» كه همگي راوي گذشته اين قوم هستند. دستون‌هاي تالشي با تنبور منسوخ‌شده در تالش نيز اجرا و بيان مي‌شد كه بعدها در اين زمينه ني چوپان (لُله) جايگرين تنبور شد. علاوه بر دستون‌ها، تعداد زيادي از تكه‌ها و قطعات ديگر نيز تشكيل‌دهنده اساس موسيقي سازي تالش هستند. «پرده»‌ها و «هوا»‌ها قطعاتي هستند كه عموما بيانگر نوع زندگي و روابط اجتماعي مبتني بر معيشت دامداري است و مضامين آن عموما از تعليف، خوراندن آب و جابه‌جايي گوسفندان حكايت مي‌كند يا از آرزوها، شادي‌ها و رنج‌هاي چوپانان و گالشان سخن مي‌گويد. هواها و پرده‌ها از نظر فواصل منطبق با دستون‌ها هستند كه با فرم‌هاي بديع و غالبا با شتاب بيشتري نسبت به آوازها به اجرا درمي‌آيند و برخي از اين آواها در جشن عروسي، حنابندان و كشتي‌هاي محلي اجرا مي‌شوند. به عقيد محققان بيش از صد پرده و هوا در موسيقي سازي تالش شنيده شده‌ است كه مي‌توان به «كشتي هوا»، «پاييزه هوا»، «گيله پهلوي»، «سياوش» و «شتره زنگ» اشاره كرد. اين نواها عموما از متر مشخص برخوردارند. در ريزمقام‌هاي (آوازي و سازي) نيز به منظومه‌هاي متعددي مانند «لدوبه» (محمودبه) كه از مشهورترين منظومه‌هاي نواحي تالش‌نشين است و «گزون‌گره» با مفاهيم حماسي برخورد مي‌كنيم كه برخي از اين منظومه‌ها مانند منظومه‌هاي مذهبي اصولا فاقد بيان‌سازي است. جدا از منظومه‌ها، ترانه‌هاي پرشماري در منطقه مرسوم است كه عموما هنگام كار در مزرعه، مراسم‌ها و جشن‌ها يا در تنهايي خوانده مي‌شوند. برخي از اين ترانه‌ها مانند «آليله» اختصاص به زنان دارد و عموما مردان از خواندن آن امتناع مي‌ورزند؛ ترانه‌هايي كه به صورت سؤال و جواب يا دسته‌جمعي هنگام نشا يا وجين در شاليزار خوانده مي‌شود. نقل‌هاي تالشي به نسبت منظومه‌ها و نقل‌هاي موسيقيايي ساير فرهنگ‌هاي البرز از قدمت و ديرينگي بيشتري برخوردارند. اين استنباط از بررسي مضامين اشعار و ساختار موسيقيايي منظومه‌هاي تالشي اخذ شده است؛ زيرا فرم منظومه‌هاي تالشي حكايت از آن دارد كه اين گروه از نغمات در فرهنگ تالشي كمتر از ساير فرهنگ‌هاي البرز دستخوش تغيير يا ابداعات جديد شده‌ است. يك نكته حائز اهميت در نقل‌هاي اين منطقه وجود نمونه‌هاي فراواني با درون‌مايه باطني و عرفاني است كه تحت نام صوفيانه‌ها شناخته مي‌شوند. تنوع‌سازي در موسيقي تالشي محدود مي‌شود به «لُله» كه همان ني چوپاني در گيلان و مازندران است و «لِبك» كه در واقع همان ساز زبانه‌دار ني‌لبك است. «دياره» يا «دَپ» نيز از سازهاي كوبه‌اي اين منطقه است. سرنا نيز از ديگر سازهاي استفاده‌شده به‌ويژه در ماسال و فومن است كه مانند سرناي گيلي است. از هنرمندان موسيقي تالشي مي‌توان به استادان حجت‌الله اصلاني، علي براري، صالح بيدار، خديجه رزداري (نوازنده ني) و سيدهادي حميدي اشاره كرد و از نمونه‌هاي شنيداري اين موسيقي هم مي‌توان به آلبوم‌هاي ونگاونگ، سياريحون و آواي مه (ساخته استاد حسين عليزاده براي زلزله رودبار كه در برخي از قطعات آن از موسيقي تالشي و صداي هادي حميدي استفاده شده است) اشاره كرد.
*برخي از آورده‌هاي متن برگرفته از كتاب موسيقي قوم تالش بهمن كاظمي است.